Je hebt hoofdstuk drie nu voor de derde keer gelezen. De markeerstift is bijna op. En als iemand vraagt waar het over ging, kom je niet verder dan "iets met arbeidsrecht".
Dat is geen teken dat je te oud bent geworden om te studeren. Het is een teken dat je een leermethode gebruikt die al jaren bekendstaat als een van de minst effectieve die er zijn.
En dat is eigenlijk goed nieuws. Een methode kun je veranderen.
In 2013 legden vijf onderzoekers aan Amerikaanse universiteiten, onder leiding van John Dunlosky, tien veelgebruikte leertechnieken naast elkaar. Ze keken per techniek hoe sterk het bewijs was dat die het leren echt verbetert, bij uiteenlopende stof en uiteenlopende soorten toetsen. Het resultaat verscheen als overzichtsstudie in Psychological Science in the Public Interest.
Twee technieken kregen de hoogste beoordeling: jezelf overhoren, en je studietijd spreiden over meerdere momenten in plaats van alles in één keer doorwerken.
Onderaan de lijst stonden de twee dingen die bijna iedereen doet. Markeren en herlezen.
Dat herlezen zo hardnekkig populair blijft, komt doordat je geheugen je een beetje voor de gek houdt. De tweede keer dat je een pagina leest, herken je de zinnen. Die herkenning voelt als begrip. Je denkt: dit ken ik nu. Maar je herkent de tekst, en dat is iets anders dan dat je de stof kunt gebruiken op het moment dat je hem nodig hebt.
Het bekendste onderzoek hierover komt van Henry Roediger en Jeffrey Karpicke, in 2006. Studenten lazen een korte tekst. Daarna besteedde de ene groep de extra tijd aan het opnieuw doorlezen van die tekst, en probeerde de andere groep op te schrijven wat ze nog wisten, zonder erbij te kijken.
Vijf minuten later scoorden de herlezers beter: 81 procent tegenover 75 procent. Precies wat je zou verwachten.
Een week later was het omgedraaid. De herlezers kwamen uit op 42 procent, de groep die zichzelf had overhoord op 56 procent.
Daar zit de valkuil. Wie op de studieavond zelf beoordeelt of zijn aanpak werkt, meet op het enige moment waarop herlezen beter lijkt. Olusola Adesope en twee collega's vatten in 2017 272 vergelijkingen met ruim vijftienduizend deelnemers samen. Ook daar kwam jezelf overhoren er beter uit dan opnieuw doorlezen.
Je aantekeningen zijn dus niet overbodig. Alleen zit hun waarde in wat je er daarna mee doet, niet in het opschrijven zelf.
In 2014 verscheen een onderzoek van Pam Mueller en Daniel Oppenheimer met een titel die is blijven hangen: de pen is machtiger dan het toetsenbord. Studenten die met de hand schreven, deden het beter op begripsvragen dan studenten die typten. De verklaring die de onderzoekers gaven: typen gaat zo snel dat je de docent vrijwel letterlijk overschrijft, zonder onderweg na te denken.
Die conclusie is jarenlang doorverteld, ook in een ouder artikel op deze site. Inmiddels is het beeld bijgesteld.
Kayla Morehead, John Dunlosky en Katherine Rawson deden het experiment in 2019 nog eens over en publiceerden hun replicatie in Educational Psychology Review. Ze vonden geen consistent verschil tussen handschrift en typen. Ook niet ten opzichte van een derde groep, die helemaal geen aantekeningen maakte. En toen deelnemers hun aantekeningen vóór de toets nog mochten doornemen, werden de verschillen nog kleiner.
Er is wel nieuw onderzoek dat handschrift gunstig laat lijken. Twee onderzoekers van de Noorse universiteit NTNU maten in een EEG-studie in Frontiers in Psychology de hersenactiviteit van 36 studenten die woorden schreven met een digitale pen of intypten op een toetsenbord. Bij het schrijven waren de verbindingspatronen in de hersenen duidelijk uitgebreider. Alleen: dat onderzoek mat geen enkele leerprestatie. Het liet hersenactiviteit zien, geen betere resultaten.
Papier wint dus niet zomaar van een toetsenbord. Wat handschrift doet, is je dwingen te kiezen, want je houdt nooit alles bij. Dat kiezen is het werk waar het leren in zit. Typ je liever, dan kan dat prima; je moet jezelf alleen zelf de beperking opleggen die de pen vanzelf oplegt.
Een thuisstudie is geen college. Je hebt geen docent die vertelt wat er straks toe doet, en je hebt vaak maanden tussen het lezen van een hoofdstuk en het moment dat je erop wordt getoetst. Dit zijn de drie aanpassingen die daar het meeste verschil maken:
Voor de vorm van je aantekeningen bestaat er een methode die hier goed op aansluit: het Cornell-systeem, in de jaren vijftig bedacht door Walter Pauk en voor het eerst beschreven in zijn boek How to Study in College uit 1962. Je verdeelt de bladzijde in drie vakken: rechts een brede kolom voor je aantekeningen, links een smalle kolom voor kernwoorden en vragen, en onderaan een paar regels voor je eigen samenvatting. De Learning Strategies Center van Cornell University legt de indeling uit met voorbeelden.
Het aardige aan die linkerkolom is dat je hem kunt afdekken. Dan staan er alleen nog vragen, en overhoor je jezelf zonder dat je er iets extra's voor hoeft te maken.
De verleiding is groot. Hoofdstuk in ChatGPT plakken, om een samenvatting vragen, klaar binnen een minuut. Je houdt er een keurig document aan over.
Het probleem is dat het maken van die samenvatting het leren wás. Bepalen wat belangrijk is, het in je eigen woorden opschrijven, verbanden leggen met wat je al wist: dat is het werk dat de stof laat beklijven. Besteed je het uit, dan heb je een mooi bestand en een leeg hoofd.
Andersom kan AI wel helpen. Laat het vragen stellen over het hoofdstuk dat je net gelezen hebt, en laat het beoordelen of je antwoord klopt. Dan gebruik je het als iemand die je overhoort in plaats van als iemand die je huiswerk maakt.
De meeste thuisstudenten hebben geen studiedagen. Ze hebben een avond, na het eten, met een beperkte hoeveelheid energie. Een indeling die daarbij werkt:
Voor dat terugkijken bestaat gratis gereedschap. Anki is een open source flashcard-programma dat bijhoudt welke vragen je moeilijk vindt en die vaker laat terugkomen. Pen en papier werkt net zo goed, zolang je de oude stof maar blijft ophalen.
Dit staat of valt met een vaste tijd en een vaste plek. Zonder die twee wordt elke methode een goed voornemen.
Begin bij het hoofdstuk dat je deze week toch al moest doen. Lees het één keer, sla het dicht, en schrijf op wat je nog weet. Wat er niet uit komt, is je leerlijst voor de volgende avond. Zit je nog in de fase ervoor en twijfel je nog over welke opleiding het moet worden, dan begin je beter bij studie kiezen op latere leeftijd.
Prijzen, tarieven en regelingen in dit artikel zijn gecontroleerd op 14 september 2026. Aanbieders en instanties kunnen hun voorwaarden tussentijds wijzigen; controleer het actuele bedrag altijd op de website van de betreffende partij.
Oprichter en beheerder van Thuisstudie.nl, Abonnement.nl en Proefabonnement.nl.
Geïnteresseerd in een artikel op Thuisstudie.nl over een relevant (studie)onderwerp waar jij veel over weet en met een link naar jouw website? Neem contact op door te mailen naar jaap@thuistudie.nl. Ik informeer je graag over de mogelijkheden en voorwaarden.
