Gratis SQL leren: de eerste stap naar een baan als data-analist

Dat klinkt als de opening van een opleidingsfolder. Het is de opening van een eerlijker verhaal. De basis van SQL is inderdaad gratis en snel te leren. Maar tussen "ik kan een query schrijven" en "ik werk als data-analist" zit een stuk weg dat in de meeste cursusoverzichten ontbreekt.

Die weg loopt via een gratis weekendcursus, een arbeidsmarkt die er anders uitziet dan twee jaar geleden, en pas daarna een eventueel diploma. In die volgorde.

Wat SQL is, en waarom je het in meer banen tegenkomt dan je denkt

SQL is de taal waarin je vragen stelt aan een database. Niet programmeren in de zin van software bouwen, maar gegevens opvragen uit tabellen: welke klanten kochten vorig kwartaal twee keer, hoeveel aanvragen bleven langer dan dertig dagen liggen, welke afdeling declareerde het meest. Je schrijft vier of vijf regels, drukt op enter en krijgt een antwoord.

In de Stack Overflow Developer Survey van 2025 gaf 61,3 procent van de beroepsontwikkelaars aan SQL te gebruiken. Daarmee staat de taal op plek drie, achter JavaScript en HTML/CSS, en boven Python. Voor een taal die ruim vijftig jaar oud is en die niemand "leuk" noemt, is dat opvallend.

De interessantere groep gebruikers zijn de mensen die geen ontwikkelaar zijn. Controllers die hun eigen cijfers willen ophalen. Marketeers die niet elke week een rapportage hoeven aan te vragen. Beleidsmedewerkers bij gemeenten. Administratief medewerkers die doorgroeien naar een rol met rapportage in de functieomschrijving.

SQL is geen ICT-baan. Het is gereedschap.

Waar je gratis begint, en hoeveel uur dat kost

Class Central, dat online cursussen verzamelt en vergelijkt, filterde ruim 3.300 SQL-cursussen terug tot veertien aanraders. Een deel daarvan kost niets. Drie zijn bruikbaar als je vanaf nul begint.

• Bij SQLBolt ben je in twee tot drie uur klaar. Alles draait in je browser, je hoeft geen account te maken, en na elke korte uitleg volgt meteen een oefening. De snelste manier om te merken of dit je ligt.
• Intro to SQL van Kaggle kost drie uur en levert een gratis certificaat op. Je werkt in zes lessen met echte datasets in Google BigQuery en leert SELECT, WHERE, GROUP BY en JOIN.
• De SQL-tutorial van Mode, inmiddels ondergebracht bij ThoughtSpot, vraagt dertig tot veertig uur. Die is opgezet vanuit het werk van een data-analist in plaats van vanuit de taal, en komt daarmee het dichtst bij de praktijk.

Een waarschuwing bij zulke lijstjes: ze verouderen. De cursus Databases: Relational Databases and SQL van Stanford stond jarenlang bovenaan elke aanbeveling, maar is inmiddels gearchiveerd op edX. Controleer altijd of een aanbevolen cursus nog daadwerkelijk openstaat voordat je je agenda erop inricht.

Wat je na dat weekend kunt, en wat niet

Na SQLBolt en de Kaggle-cursus kun je zelfstandig een tabel bevragen, filteren, groeperen en twee tabellen aan elkaar koppelen. Dat is genoeg om in je huidige baan een rapportage op te halen die je nu aan iemand anders vraagt. Het is niet genoeg om te solliciteren op een functie als data-analist.

Wat er dan nog ontbreekt: werken met data die rommelig is, een database die je zelf moet leren kennen, een tweede gereedschap om resultaten te tonen (Excel, Power BI of Tableau), en het vermogen om aan een collega uit te leggen wat een getal betekent. Dat laatste is in vacatureteksten vaak de doorslaggevende eis, en het staat in geen enkele SQL-cursus.

De Nederlandse arbeidsmarkt is veranderd

Het verhaal dat rond 2022 opgeld deed, over enorme tekorten in ICT waar je zo in kon stappen, klopt niet meer. Volgens UWV stonden er in het vierde kwartaal van 2025 nog bijna 18.800 ICT-vacatures open, en dat aantal daalt sinds 2023. In februari 2026 ontvingen bijna 6.200 mensen met een ICT-beroep een WW-uitkering, een aantal dat juist stijgt.

Tegelijk werken er eind 2025 zo'n 575.000 mensen in een ICT-beroep, en van hen zit maar 38 procent bij een ICT-bedrijf. De rest werkt bij gemeenten, ziekenhuizen, verzekeraars, groothandels en de industrie.

Dat cijfer is het belangrijkste van dit hele artikel. De kortste route naar datawerk loopt zelden via een sollicitatie bij een techbedrijf, en meestal via de organisatie waar je nu al werkt. Jij kent de processen, jij weet wat de cijfers betekenen. SQL is dan het ontbrekende stuk, niet het startpunt.

Wat een Nederlandse thuisstudie hier wel en niet aan toevoegt

In de rubriek Data Management staan zes thuisstudies, van 479 tot 869 euro. NHA biedt Data Science (Machine Learning) aan voor 479 euro in zes maanden, Laudius een cursus Big Data voor 599 euro in vijf maanden, NTI een HBO-programma Datamanagement voor 840 euro in drie maanden. Geen van deze opleidingen heet SQL.

Dat is geen verwijt aan de aanbieders, maar het is wel goed om te weten voordat je betaalt. Wil je een diploma dat op een cv telt, dan kom je uit bij een langer traject: de HBO Bachelor Informatica van NTI kost 7.522 euro en duurt drie jaar.

Wat je bij een betaalde thuisstudie koopt, is structuur, begeleiding, deadlines en een papier. Wat je niet koopt, is betere SQL-uitleg dan SQLBolt je gratis geeft. Dezelfde afweging speelt bij programmeertalen; die hebben we uitgewerkt in het artikel over JavaScript leren programmeren.

Let bij de financiering op één ding. Het levenlanglerenkrediet van DUO geldt alleen voor erkende hbo- en wo-opleidingen en voltijd mbo-bol, en alleen als je jonger bent dan 57 jaar bij de start. De meeste particuliere thuisstudies vallen daarbuiten. Welke regelingen dan wél overblijven, staat in ons overzicht over het financieren van een thuisstudie.

Een route die je in vier stappen kunt lopen

• Doe het eerste weekend SQLBolt en daarna Intro to SQL van Kaggle. Samen vijf tot zes uur, nul euro, en je hebt een certificaat plus een antwoord op de vraag of dit je bevalt.
• Werk de eerste twee maanden de tutorial van Mode door, drie avonden per week. Daar leer je denken als analist in plaats van als cursist.
• Pak in maand drie een eigen dataset. Vraag je werkgever om een export uit een systeem waar je mee werkt, of gebruik de open data van het CBS. Bouw drie rapportages en laat ze zien aan iemand die er iets aan heeft.
• Beslis daarna pas over een diploma. Voor doorgroeien bij je huidige werkgever heb je er meestal geen nodig. Voor een overstap naar een functie waarin data het hoofdbestanddeel is, vaak wel.

Begin bij stap 1. Die kost je een zaterdagochtend en levert een antwoord op dat geen enkele studiekeuzetest je kan geven: of je het leuk vindt om een vraag om te zetten in een query. Valt dat goed uit, vergelijk dan de opties in de rubriek Data Management en kies pas dan waar je geld aan uitgeeft.

Prijzen, tarieven en regelingen in dit artikel zijn gecontroleerd op 28 september 2026. Aanbieders en instanties kunnen hun voorwaarden tussentijds wijzigen; controleer het actuele bedrag altijd op de website van de betreffende partij.